İş Kanunu’nda Çalışma Süreleri ve Mesai Uygulamaları
İş Kanunu’na göre çalışma süresi, işçinin çalıştırıldığı işte geçirdiği süredir. Çalışma süreleri; haftalık çalışma süresi, günlük çalışma sınırı, ara dinlenme, fazla çalışma, denkleştirme, telafi çalışması, kısmi süreli çalışma ve gece çalışması gibi başlıklar altında düzenlenir.
Genel bakımdan haftalık çalışma süresi en çok 45 saattir. Aksi kararlaştırılmamışsa bu süre, işyerinde haftanın çalışılan günlerine eşit şekilde bölünerek uygulanır. Yer altı maden işlerinde çalışan işçiler için çalışma süresi günde en çok 7,5 saat, haftada en çok 37,5 saattir.
Günlük Çalışma Süresi En Fazla Kaç Saattir?
Günlük çalışma süresi her durumda 11 saati aşamaz. Bu sınır işyerine veya yapılan işe değil, işçinin şahsına ilişkindir. Bu nedenle çalışma planı yapılırken işçinin aynı gün içindeki toplam çalışma süresi 11 saatlik sınır içinde kalmalıdır.
ARA DİNLENME SÜRELERİ
Ara dinlenmesi, işçinin günlük çalışma süresi içinde dinlenmesi için verilen süredir ve çalışma süresinden sayılmaz. Asgari süreler şöyledir (Sözleşme ile artırılabilir):
| GÜNLÜK ÇALIŞMA SÜRESİ | ASGARİ ARA DİNLENME |
|---|---|
| 4 saat veya daha kısa süreli işlerde | En az 15 dakika |
| 4 saatten fazla ve 7,5 saate kadar (7,5 dahil) | En az 30 dakika |
| 7,5 saatten fazla süreli işlerde | En az 1 saat |
Haftalık 45 Saati Aşan Çalışma Fazla Mesai midir?
Haftalık 45 saati aşan çalışmalar fazla çalışma, uygulamadaki adıyla fazla mesai sayılır. Fazla çalışmada her bir saat için verilecek ücret, normal saatlik ücretin yüzde 50 artırılmasıyla hesaplanır.
Haftalık çalışma süresinin sözleşme ile 45 saatin altında belirlendiği işyerlerinde, belirlenen süreyi aşan ve 45 saate kadar yapılan çalışmalar "fazla sürelerle çalışma" sayılır. Fazla sürelerle çalışmada her bir saat için ücret, normal saatlik ücretin yüzde 25 artırılmasıyla ödenir.
Denkleştirme Çalışması Nedir?
Denkleştirme, haftalık normal çalışma süresinin haftanın çalışılan günlerine farklı şekilde dağıtılmasıdır. Bunun için taraflar arasında yazılı anlaşma bulunmalıdır.
Denkleştirme uygulamasında işçi bazı haftalarda daha uzun, bazı haftalarda daha kısa sürelerle çalıştırılabilir. Ancak belirlenen denkleştirme dönemi sonunda işçinin haftalık ortalama çalışma süresi normal haftalık çalışma süresini aşamaz. Denkleştirme yapılsa bile günlük çalışma süresi 11 saati aşamaz ve dönemin sonunda haftalık ortalama 45 saati geçemez.
Denkleştirme süresi kural olarak en fazla iki aydır. Toplu iş sözleşmesi ile dört aya, turizm sektöründe ise altı aya kadar çıkarılabilir.
Telafi Çalışması Nedir?
Telafi çalışması, belirli nedenlerle (zorunlu nedenlerle işin durması, tatillerden önce/sonra işyerinin tatil edilmesi, işçinin talebiyle izin verilmesi vb.) çalışılmayan sürelerin daha sonra çalışılarak tamamlanmasıdır.
İşveren, çalışılmayan süreler için dört ay içinde telafi çalışması yaptırabilir (Cumhurbaşkanı bu süreyi iki katına kadar artırmaya yetkilidir). Telafi çalışması fazla mesai sayılmaz, günde 3 saatten fazla olamaz ve tatil günlerinde yaptırılamaz.
Kısmi Süreli ve Çağrı Üzerine Çalışma
- Kısmi Süreli Çalışma: İşçinin normal haftalık çalışma süresinin tam süreli emsal işçiye göre önemli ölçüde daha az belirlenmesidir. Emsal çalışmanın üçte ikisine kadar yapılan çalışma (örneğin 45 saatlik işyerinde 30 saat ve altı) kısmi süreli sayılır. Bölünebilir menfaatler çalışılan süreye orantılı ödenir.
- Çağrı Üzerine Çalışma: İşçinin ihtiyaç duyulması halinde çalışmasının yazılı sözleşme ile kararlaştırıldığı çalışma türüdür. Süre belirlenmemişse haftalık 20 saat kabul edilir. İşveren aksi kararlaştırılmadıkça çağrıyı en az 4 gün önce yapmalı ve işçiyi her çağrıda en az 4 saat üst üste çalıştırmalıdır.
Uzaktan ve Gece Çalışması Uygulamaları
- Uzaktan Çalışma: İşçinin edimini evinde veya teknolojik araçlarla işyeri dışında yerine getirdiği ve yazılı olarak kurulan iş ilişkisidir. Sözleşmede işin tanımı, süresi, yeri, ücreti ve ekipman gibi detaylar yer almalıdır.
- Gece Çalışması: Gece dönemi, en geç saat 20.00’de başlayıp en erken saat 06.00’ya kadar geçen süredir. Kural olarak 7,5 saati geçemez. (Turizm, özel güvenlik, sağlık ve petrol sondaj işlerinde işçinin yazılı onayı ile aşılabilir). 18 yaş altı işçilerin gece çalıştırılması yasaktır ve vardiya değişiminde en az 11 saat dinlenme şarttır.